چطور کودک را به کتابخواندن علاقهمند کنیم؟ ۱۰ راهکار عملی برای والدین
کتاب را باز میکنید، هنوز دو صفحه نخواندهاید که کودک بلند میشود، سراغ اسباببازیاش میرود یا میگوید:
«دیگه نمیخوام!»
آیا این یعنی کودک شما کتاب دوست ندارد؟
لزوماً نه.
گاهی مشکل خودِ کتاب نیست؛ ممکن است کتاب برای سن یا علایق کودک مناسب نباشد، زمان خوبی برای خواندن انتخاب نکرده باشیم یا ناخواسته کتابخوانی را به فعالیتی همراه با اجبار، سؤال و جواب یا آموزش تبدیل کرده باشیم.
کتابخوانی مشترک فقط برای یاد گرفتن کلمات و آماده شدن برای مدرسه نیست. آکادمی اطفال آمریکا بر نقش خواندن مشترک در رابطه والد و کودک و رشد زبانی و اجتماعی تأکید میکند و توصیه میکند این تجربه از سنین پایین لذتبخش و تعاملی باشد.
پس اگر میخواهیم کودک به کتاب علاقهمند شود، شاید سؤال مناسب این نباشد که:
«چطور مجبورش کنم بیشتر کتاب بخونه؟»
بلکه بهتر باشد بپرسیم:
«چطور کاری کنم کتاب برایش تجربهای باشد که خودش دوست داشته باشد دوباره به آن برگردد؟»
در ادامه ۱۰ راهکار ساده و عملی را بررسی میکنیم که میتوانید از همین امروز در خانه امتحان کنید.
۱. به کودک حق انتخاب بدهید
چه کار کنیم؟
بهجای اینکه همیشه خودتان کتاب را انتخاب کنید، دو یا سه گزینه مناسب جلوی کودک قرار دهید و اجازه دهید انتخاب نهایی با خودش باشد.
مثلاً:
«امشب کتاب حیوانات رو میخوای یا داستان خرسه رو؟»
چرا؟
علاقه کودک یکی از عوامل مهم در انتخاب کتاب است. آکادمی اطفال آمریکا نیز به والدین توصیه میکند در انتخاب کتاب، علایق خود کودک را دنبال کنند.
امشب اجرا کنید
سه کتاب انتخاب کنید و فقط بپرسید:
«کدومو با هم ببینیم؟»
اگر انتخابش با چیزی که شما ترجیح میدهید متفاوت بود، انتخاب خودش را جدی بگیرید.
۲. مجبورش نکنید کتاب را تا آخر تمام کند
یکی از اشتباههای ساده این است که تصور کنیم کتابخوانی موفق یعنی:
شروع صفحه اول → خواندن همه صفحات → رسیدن به آخر کتاب.
اما برای کودک خردسال چنین قانونی لازم نیست.
اگر بعد از چند صفحه خسته شد، میتوانید کتاب را ببندید.
حتی راهنمای آکادمی اطفال آمریکا درباره مطالعه مشترک با کودکان تأکید میکند که کتابخوانی باید لذتبخش باشد و لازم نیست همیشه کتاب تمام شود.
امشب اجرا کنید
اگر کودک وسط کتاب بلند شد، بهجای:
«بیا بشین، هنوز تموم نشده!»
بگویید:
«باشه، بقیش رو یه وقت دیگه میخونیم.»
هدف اول ما ساختن رابطه مثبت با کتاب است، نه رکورد زدن در تعداد صفحات.
۳. کتاب را به امتحان تبدیل نکنید
گاهی والد با بهترین نیت ممکن هر صفحه را به پرسش تبدیل میکند:
«این چه رنگیه؟»
«این حیوونه چیه؟»
«چند تا سیب میبینی؟»
«داستان چی شد؟»
سؤال پرسیدن بد نیست، اما اگر کودک احساس کند بعد از هر صفحه باید جواب درست بدهد، مطالعه میتواند از یک تجربه مشترک به آزمون تبدیل شود.
بهجای سؤالهای پشتسرهم چه بگوییم؟
گاهی فقط نظر بدهید:
«وای، چه تصویر شلوغی!»
یا:
«من فکر کنم این خرسه یه نقشهای داره!»
بعد صبر کنید.
ممکن است کودک خودش شروع به صحبت کند.
در مطالعه مشترک، پاسخ دادن به نظرها و سؤالهای کودک و ادامه گفتوگو درباره کتاب میتواند بخش مهمی از تعامل باشد.
۴. از علاقه فعلی کودک وارد شوید
اگر کودک عاشق دایناسور است، لازم نیست برای علاقهمند کردن او به کتاب، ابتدا یک داستان اخلاقی درباره همکاری بخرید.
از دایناسور شروع کنید.
اگر عاشق ماشین است، کتاب ماشین.
اگر حیوانات را دوست دارد، کتاب حیوانات.
اگر مدام درباره بدن انسان سؤال میکند، یک کتاب دانستنی تصویری.
کتاب میتواند ابتدا از چیزی شروع شود که کودک از قبل دوست دارد و بعد کمکم دنیای او را گستردهتر کند.
۵. برای کودک کمحوصله، کتاب را تعاملی کنید
بعضی کودکان دوست ندارند فقط بنشینند و گوش کنند.
این کودکان ممکن است با کتابهایی که نیاز به انجام کاری دارند ارتباط بیشتری برقرار کنند:
- کتاب کشویی
- کتاب پازلی
- کتاب برچسبی
- کتاب چرخان
- پیدا کردن چیزی در تصویر
- حدس زدن ادامه داستان
یک پیشنهاد از یارینو: کتاب پازلی وسایل نقلیه
کتاب «بخون و بچین؛ وسایل نقلیه» برای کودکان ۳ سال به بالا طراحی شده و مطالعه را با قطعات پازل ترکیب میکند؛ یعنی کودک در کنار دیدن و شنیدن، با کتاب دستورزی هم دارد.
مناسبتر برای: کودکی که ماشین و وسایل نقلیه را دوست دارد اما نشستن و فقط گوش دادن برایش جذاب نیست.
۶. اجازه دهید کودک وسط قصه حرف بزند
گاهی میخواهیم داستان را بدون وقفه بخوانیم و وقتی کودک وسط آن چیزی میگوید، جواب میدهیم:
«صبر کن داستان تموم بشه.»
اما همین حرف زدن میتواند بخشی از تجربه کتاب باشد.
اگر کودک روی یک تصویر گیر کرده و میخواهد سه دقیقه درباره آن صحبت کند، شاید همان لحظه برای او جذابتر از ادامه داستان باشد.
مثلاً کودک میگوید:
«منم یه ماشین مثل این دیدم!»
لازم نیست سریع به متن برگردید.
میتوانید بگویید:
«آره؟ کجا دیدیش؟»
کتاب فقط چیزی برای «خواندن» نیست؛ میتواند شروع یک گفتوگو باشد.
۷. لازم نیست همیشه کتاب آموزشی انتخاب کنید
اگر هر کتابی که وارد خانه میشود درباره:
- اعداد
- حروف
- مهارتهای زندگی
- کنترل احساسات
- آمادگی مدرسه
باشد، ممکن است کتاب در ذهن کودک بیش از حد با «یاد گرفتن» گره بخورد.
گاهی یک داستان بامزه فقط باید بامزه باشد.
یک پیشنهاد متفاوت از یارینو: «این کتاب خاکستری است»
این کتاب برای کودکان بالای ۵ سال، داستانی خلاقانه درباره رنگ خاکستری و ارتباط او با رنگهای دیگر دارد و ظرفیت گفتوگو درباره دوستی و پذیرفته شدن را هم ایجاد میکند.
نکته مهم این است که لازم نیست پیش از شروع داستان به کودک بگوییم:
«این کتاب میخواد بهت پذیرش تفاوتها رو یاد بده!»
اول قصه را بخوانید و از آن لذت ببرید.
اگر بعداً گفتوگویی شکل گرفت، چه بهتر.
۸. کتاب را در دسترس کودک قرار دهید
اگر همه کتابها در قفسهای بلند یا داخل کمد باشند و فقط بزرگسال آنها را بیرون بیاورد، کودک برای شروع مستقل تعامل با کتاب فرصت کمتری دارد.
تعدادی کتاب متناسب با سن را جایی قرار دهید که کودک خودش بتواند:
- بردارد
- ورق بزند
- انتخاب کند
- دوباره سر جایش بگذارد
لازم نیست تمام کتابخانه در دسترس باشد.
حتی ۵ یا ۶ کتاب قابل مشاهده کافی است و میتوانید هر چند وقت یکبار آنها را عوض کنید.
۹. یک زمان نسبتاً ثابت داشته باشید، اما آن را خشک نکنید
روتین میتواند کمک کند کتاب به بخشی طبیعی از زندگی تبدیل شود.
مثلاً:
بعد از حمام → یک کتاب → خواب
یا:
بعد از عصرانه → ده دقیقه کتاب
آکادمی اطفال آمریکا نیز خواندن مشترک در زمان خواب را یکی از راههای ایجاد تجربه منظم و لذتبخش کتابخوانی پیشنهاد میکند.
اما اگر یک شب کودک خیلی خسته است، لازم نیست به خاطر حفظ روتین حتماً یک کتاب کامل بخوانید.
گاهی یک صفحه هم کافی است.
۱۰. خودتان هم با کتاب رابطه داشته باشید
کودک فقط به چیزی که به او میگوییم توجه نمیکند؛ رفتار بزرگسال را هم میبیند.
اگر کتاب همیشه چیزی باشد که فقط «کودک باید بخواند»، با زمانی که کتاب بخشی طبیعی از فضای خانه است تفاوت دارد.
لازم نیست ساعتها جلوی کودک مطالعه کنید.
گاهی همین که ببیند شما کتاب، مجله یا متنی را با علاقه میخوانید، کتاب را به بخشی عادیتر از زندگی تبدیل میکند.
اگر کودک شما اینطوری است، این نوع کتاب را امتحان کنید
اگر زود حوصلهاش سر میرود...
کتابهای تعاملی را امتحان کنید.
پیشنهاد یارینو: «کتاب کشویی؛ شغلها و ابزارها»
این کتاب برای کودکان ۲ تا ۵ سال طراحی شده و دارای بخشهای کشویی، شعر و تصاویر ساده است.
کودک فقط شنونده نیست و باید برای دیدن بخشهایی از کتاب خودش وارد عمل شود.
اگر مدام درباره احساسات سؤال میکند...
میتوانید از یک کتاب داستانی یا تصویری درباره احساسات بهعنوان شروع گفتوگو استفاده کنید.
پیشنهاد یارینو: «من عصبانی هستم»
این کتاب از مجموعه «اولین احساسات من» برای گروه سنی ۳ تا ۷ سال طراحی شده و موضوع آن عصبانیت کودک است.
اما بهتر است کتاب را نسخه درمانی نبینیم.
بعد از خواندن، بهجای سخنرانی درباره کنترل خشم، میتوانید فقط بپرسید:
«تو هم تا حالا اینقدر عصبانی شدی؟»
و اگر کودک خواست، اجازه دهید حرف بزند.
اگر قصه و تصویرهای بامزه را دوست دارد...
کتابهای داستانی را در اولویت قرار دهید و دنبال پیام آموزشی مستقیم نباشید.
اگر دوست دارد خودش کاری انجام دهد...
کتاب پازلی، کشویی، برچسبی یا فعالیتی انتخاب کنید.
هدف این است که کودک احساس نکند مطالعه یعنی فقط بیحرکت نشستن و گوش دادن.
این جملهها را کمتر بگوییم
بهجای:
«بشین تا کتاب تموم شه.»
بگوییم:
«دوست داری یه صفحه دیگه هم بخونیم یا فعلاً بسه؟»
بهجای:
«حواست کجاست؟»
بگوییم:
«این صفحه رو دوست داشتی یا بریم بعدی؟»
بهجای:
«بگو ببینم داستان چی شد؟»
بگوییم:
«من این قسمت رو خیلی دوست داشتم؛ تو کدوم قسمتش رو دوست داشتی؟»
بهجای:
«این کتاب برای توئه، باید بخونیش.»
بگوییم:
«از بین این دوتا کدومو انتخاب میکنی؟»
تفاوت کوچک است، اما فضای کتابخوانی را از ارزیابی کودک به تجربه مشترک نزدیکتر میکند.
۵ کاری که ممکن است کودک را از کتاب دور کند
۱. مجبور کردن کودک به تمام کردن کتاب
اگر خسته شده، توقف اشکالی ندارد.
۲. انتخاب همیشگی توسط بزرگسال
گاهی اجازه دهید کودک خودش انتخاب کند.
۳. سؤالپیچ کردن بعد از هر صفحه
کتابخوانی آزمون حافظه نیست.
۴. انتخاب کتاب فقط بر اساس ارزش آموزشی
علاقه و لذت را دستکم نگیرید.
۵. مقایسه با کودکان دیگر
جملههایی مثل:
«ببین دخترخالهات چقدر کتاب میخونه!»
معمولاً کمکی به ایجاد علاقه واقعی نمیکند.
برنامه ۷ روزه برای شروع کتابخوانی با کودک
اگر کودک شما در حال حاضر علاقه زیادی به کتاب ندارد، قرار نیست از فردا روزی یک ساعت مطالعه کنید.
فقط این برنامه کوتاه را امتحان کنید:
روز اول: کتابها را قابل مشاهده کنید
۵ کتاب مناسب را جایی قرار دهید که کودک بتواند خودش آنها را ببیند و بردارد.
هیچ اصراری برای خواندن نکنید.
روز دوم: حق انتخاب بدهید
دو کتاب پیشنهاد کنید و بگویید:
«کدوم رو با هم ببینیم؟»
حتی پنج دقیقه کافی است.
روز سوم: علاقه اصلی کودک را وارد کنید
ماشین؟ حیوان؟ پرنسس؟ فضا؟ دایناسور؟
یک کتاب مرتبط با همان علاقه انتخاب کنید.
روز چهارم: امروز داستان را امتحان نگیرید
کتاب را بخوانید و هیچ سؤال آموزشی اجباری نپرسید.
اگر کودک خودش حرف زد، همراهش شوید.
روز پنجم: کتاب را بازی کنید
یک صدای بامزه برای شخصیت بسازید، حرکتش را تقلید کنید یا بخشی از داستان را اجرا کنید.
روز ششم: اجازه دهید کودک هدایت کند
اگر خواست از وسط کتاب شروع کند، چند صفحه را رد کند یا فقط تصاویر را ببیند، اجازه دهید.
روز هفتم: کتاب محبوب هفته را دوباره بخوانید
اگر کودک دوباره همان کتاب را انتخاب کرد، نگویید:
«این رو که خوندیم!»
تکرار برای کودکان طبیعی است.
اگر آخر هفته فقط یک اتفاق افتاد و کودک گفت:
«دوباره همون کتاب رو بخون!»
شروع خوبی داشتهاید.
آیا هر شب باید برای کودک کتاب بخوانیم؟
داشتن یک عادت منظم میتواند کمککننده باشد و مطالعه مشترک مکرر با رشد زبان و رابطه والد و کودک مرتبط است.
اما نباید این توصیه را به یک قانون اضطرابآور تبدیل کنیم.
اگر یک شب کتاب نخواندید، اتفاق خاصی نیفتاده است.
پیوستگی در طول زمان مهمتر از کامل بودن هر روز است.
اگر کودک اصلاً حاضر نیست کتاب ببیند چه کنیم؟
از مبارزه بر سر کتاب خودداری کنید.
ابتدا بررسی کنید:
- کتاب متناسب با علاقه او هست؟
- بیش از حد طولانی نیست؟
- زمان مناسبی انتخاب کردهاید؟
- آیا کودک مجبور است فقط بنشیند و گوش دهد؟
- آیا هر بار کتابخوانی با سؤال و آموزش همراه میشود؟
میتوانید از کتابهای بسیار کوتاه یا تعاملی شروع کنید.
هدف اول میتواند فقط دو یا سه دقیقه تجربه خوشایند باشد.
بعداً اگر کودک علاقه نشان داد، زمان بیشتر میشود.
جمعبندی؛ هدف اول «کتابخوان حرفهای» ساختن نیست
برای علاقهمند کردن کودک به کتاب لازم نیست خانه را به کلاس تبدیل کنیم.
کارهای سادهتری مؤثرترند:
حق انتخاب بدهیم.
از علاقه کودک شروع کنیم.
مجبورش نکنیم کتاب را تمام کند.
کمتر امتحان بگیریم و بیشتر گفتوگو کنیم.
کتابهای متنوع و قابل دسترس داشته باشیم.
مطالعه را کوتاه اما لذتبخش شروع کنیم.
خواندن مشترک میتواند فرصتی برای زبان، یادگیری و مهمتر از آن، تجربه ارتباط والد و کودک باشد.
پس شاید بهترین نشانه موفقیت این نباشد که کودک امروز چند صفحه کتاب خوانده است.
گاهی نشانه مهمتر این است که فردا خودش کتاب را بیاورد و بگوید:
«این یکی رو دوباره بخون.»
کتابهای کودک یارینو را ببینید
اگر برای شروع نمیدانید چه کتابی انتخاب کنید، میتوانید کتابهای کودک یارینو را بر اساس سن، علایق و نوع کتاب بررسی کنید و گزینهای پیدا کنید که احتمال بیشتری دارد کودک واقعاً با آن ارتباط برقرار کند.
همچنین پیشنهاد میکنیم مقاله «برای هر سن چه کتابی بخریم؟ راهنمای انتخاب کتاب کودک از ۲ تا ۸ سال» را مطالعه کنید.
نویسنده:
ملیکا امین زاده
کارشناس ارشد روانشناسی بالینی
آخرین بازبینی و بهروزرسانی:
[1405/5/23]
این مقاله با هدف آموزش عمومی والدین تهیه شده است. میزان علاقه و شیوه تعامل کودکان با کتاب میتواند متفاوت باشد.
